Sójka – inteligentny strażnik lasu, który ostrzega przed niebezpieczeństwem
Zwierzęta w naturzeWcale nie wybiera się za morze, bo i po co, skoro w Polsce ma wystarczająco dużo smakowitych orzeszków i nasion, które uwielbia. Potrafi naśladować dźwięk telefonu lub stukanie młotka, odważnie broni swojego gniazda i pisklaków, a przy tym jest zadziwiająco inteligenta - oto sójka!
Sójka (Garrulus glandarius) to inteligentny ptak leśny z rodziny krukowatych, znany z głośnego krzyku ostrzegawczego, zdolności zapamiętywania miejsc ukrycia pokarmu oraz ważnej roli w rozsiewaniu dębów.
Jak wygląda sójka i po czym ją rozpoznać?
Sójka (Garrulus glandarius) ma około 32–35 cm długości i jest jednym z najbardziej kolorowych przedstawicieli rodziny krukowatych. Najłatwiej rozpoznać ją po różowobrązowym upierzeniu, czarno-białych elementach skrzydeł i ogona oraz charakterystycznych błękitnych piórach z czarnymi prążkami na skrzydłach. Samce i samice wyglądają bardzo podobnie. Uwagę zwraca także jej donośny, chrapliwy głos alarmowy.
Co je sójka?
Sójka jest wszystkożerna, a jej jadłospis zmienia się wraz z porami roku. Wiosną i latem zjada między innymi owady i inne bezkręgowce, sięga również po drobne kręgowce oraz owoce. Jesienią szczególnie ważne stają się żołędzie, bukiew i orzechy. Sójki gromadzą żołędzie w licznych kryjówkach, a część niezebranych nasion później kiełkuje – dlatego ptaki te uczestniczą w naturalnym rozsiewaniu dębów.
Czy sójka odlatuje na zimę?
Nie wszystkie sójki zachowują się zimą identycznie. Wiele ptaków żyjących w Polsce pozostaje na swoim terenie lub przemieszcza się na niewielkie i średnie odległości w poszukiwaniu pokarmu. Sójki mogą jednak koczować na znacznie większym obszarze, szczególnie podczas trudniejszych zim. Jesienią i zimą w Polsce pojawiają się też sójki przylatujące ze wschodu i północy Europy. Dlatego stwierdzenie, że sójki w ogóle nie przemieszczają się na zimę, byłoby zbyt dużym uproszczeniem.
Czy sójka jest pod ochroną?
Tak. Sójka (Garrulus glandarius) jest w Polsce gatunkiem objętym ścisłą ochroną gatunkową. Oznacza to między innymi, że nie wolno chwytać dzikich ptaków, niszczyć ich gniazd ani zabierać jaj czy piskląt. Ptaki najlepiej obserwować z dystansu, szczególnie w okresie lęgowym.
| Informacja | Sójka – najważniejsze fakty |
|---|---|
| Nazwa | sójka |
| Nazwa łacińska | Garrulus glandarius |
| Rodzina | krukowate |
| Jak wygląda? | ma różowobrązowe upierzenie, czarno-białe elementy skrzydeł i charakterystyczne błękitne pióra z czarnymi prążkami |
| Gdzie żyje? | w lasach liściastych i mieszanych, parkach, zadrzewieniach, a coraz częściej także w dużych ogrodach |
| Co je? | m.in. żołędzie, nasiona, owoce, owady i inne bezkręgowce; jej dieta zmienia się wraz z porami roku |
| Czy odlatuje na zimę? | część ptaków pozostaje lub koczuje, obserwowane są też jesienne wędrówki i przemieszczenia sójek |
| Głos | głośny, chrapliwy głos alarmowy; sójka potrafi także naśladować odgłosy innych ptaków |
| Znaczenie w lesie | gromadząc i ukrywając żołędzie, przyczynia się do naturalnego rozsiewania dębów |
| Ochrona w Polsce | gatunek objęty ścisłą ochroną gatunkową |
Sójki (łac. garrulus glandarius) to duże, bardzo bystre i silne ptaki z rodziny krukowatych. Para sójek pogoni kota nawet dużemu kotu. Zwłaszcza jeśli spróbuje wybrać im z gniazda pisklaki. Na dodatek potrafią przy tym przeraźliwie... miauczeć. Tak, tak. Sójki „mówią” w różnych językach, mają unikatowy repertuar głosów i talent do papugowania. Ci przedstawiciele krukowatych naśladują wszystko, co im wpadnie w ucho – i szczekanie, i pisk myszołowa lub jastrzębia. Niekiedy aż trudno uwierzyć, że to, co słyszymy w lesie, to głos sójek, które są doskonałymi naśladowcami głosów innych ptaków.
Zobacz też: Jak zwabić ptaki do ogrodu i co w nim posadzić, by dobrze się tam czuły?
Jak to możliwe, że sójka potrafi naśladować głosy innych zwierząt?
Ich inteligencję wykorzystywali ludzie od pra-dziejów. W starożytnej Grecji chłopcy wybierali z gniazd młode sójki i tresowali w naśladowaniu mowy. Sztuka polegała na nauczeniu ich na przykład imienia panny z sąsiedztwa. Uciechy było przy tym co niemiara, zwłaszcza gdy sójka nagle zaczynała chwalić króla lub narzekać na pogodę.
W azylu dla ptaków w warszawskim zoo wychowywałem dziesiątki sójek. Są bardzo sympatycznymi podopiecznymi. Kiedy się najedzą, to odpoczywają lub rozrabiają. A przy okazji skrzypią jak drzwi, stukają jak młotek, dzwonią jak telefon. Wypuszczamy takie hałaśliwe cudaki w ogrodach zoologicznych lub w parkach, a ludzie opowiadają potem o ptakach, które zagadują: „Dzień dobry”, „Dobra, dobra” albo „Makabrrra” z mocno akcentowanym „r”.
Tłusta, wypasiona jesienią sójka może ważyć nawet 200 g, tyle co kostka masła. Wiosną, zwłaszcza po ostrej zimie, traci ćwierć swej wagi. Samce wyglądają tak jak samice. Mają aż 35 cm, ale jedna trzecia przypada na ogon. Młode odróżnimy od dorosłych na podstawie upierzenia, pod warunkiem że uda się obejrzeć skrzydło i policzyć czarne prążki na piórze. Od sześciu do dziewięciu ma młodzież, a od dziewięciu do dwunastu – starszyzna. Błękitna barwa ich pióra to wcale nie zasługa niebieskiego barwnika (bo go nie mają), lecz specjalnej struktury, w której rozszczepia się wiązka światła i odbite zostaje właśnie niebieskie. Dlatego piórka są jaskrawe, nawet gdy przez kilkadziesiąt lat zdobią myśliwski kapelusz dziadka. Uroda sójek jest wieczna!
Zobacz też: Niezwykłe trele wilgi, co na deszcz woła
Okres lęgowy sójek – kiedy zaczyna się ptasi romans na dobre
Zalecać się do siebie zaczynają dopiero wtedy, gdy wiosna nabierze rozmachu i rozpocznie się okres lęgowy. Sójki tworzą związki monogamiczne. Swoje gniazda budują najchętniej w gęstych koronach i rozwidleniu gałęzi drzew iglastych, w świerkach i tujach, a z braku laku nawet w przydomowych altankach. Jak większość ptaków krukowatych, sójki również klecą swój dom ze zręcznie splecionych patyków i gałązek z wyściółką z miękkich części roślin. I wcale nie uciekają przed człowiekiem, wręcz przeciwnie: już dawno porzuciły dzikie leśne życie. Coraz więcej ich w miastach, na działkach, w ogrodach.
Przeczytaj: Śpiew ptaków: właściwie dlaczego ptaki śpiewają?
Oboje rodzice uczestniczą we wszystkich obowiązkach rodzinnych, zajmując się budową gniazda i opieką nad potomstwem. Są też w stałym kontakcie głosowym, by w razie zagrożenia alarmować siebie nawzajem. Tylko w pobliżu gniazda zachowują się wyjątkowo cicho. Samica składa zazwyczaj sześć jaj. W lęgach powtarzanych po stracie pierwszego, co się zdarza, bo sójkom zagrażają kuny, koty, wrony, kruki i inne drapieżniki, mogą być trzy, cztery. Samiczka podczas wysiadywania jaj jest tak wytrwała, że można ją nawet dotknąć ręką. Z reguły w porę ostrzega ją samiec, a wtedy cichcem ucieka.
Po 16-17 dniach wykluwają się pisklęta, które zostają w gnieździe około miesiąca. Różnica wieku między najstarszym a najmłodszym może wynosić pięć, sześć dni. Potomstwem zajmują się oboje rodzice, znosząc im jedzenie i jeszcze przez wiele dni czuwając nad bezpieczeństwem rodziny. Młode, podobne do dorosłych, trzymają się blisko rodziców, ucząc się zdobywania pokarmu i radzenia sobie z niebezpieczeństwem.
Sójki potrafią nawet obronić potomstwo przed mniejszymi drapieżnikami. Wiosną i latem szybko i zwinnie polują głównie na owady (nawet osy) i bezkręgowce, a także drobne gryzonie, pisklęta innych ptaków, jaszczurki. W menu sójek znajdują się też owoce leśne. Jesienią natomiast przeważa w nim pokarm roślinny: żołędzie, bukiew i orzechy laskowe. Zerwany lub znaleziony żołądź sójka ukrywa w zagłębieniu pod językiem, drugi chwyta w dziób i odlatuje w znane tylko sobie (i często zapominane) miejsce, gdzie zakopuje zapasy na zimę pod mchem, chowa pod płatem kory lub w szczelinie drzewa. Wielu właścicieli takich spiżarni ginie podczas zimy i skrytek nikt nie opróżnia. Dzięki temu nagle w ogrodzie wyrastają dęby, buki i leszczyny, chociaż nie ma tych drzew w pobliżu.
Jesienią samce i samice zgrupowane w większe stadka zaczynają koczować w poszukiwaniu obficie owocujących dębów, buków albo leszczyn. Większość ptaków prowadzi osiadły tryb życia, a jedynie młode są skazane na tułaczkę w poszukiwaniu własnych rewirów. Tak więc sójki za morze się nie wybierają i wcale nie mają zamiaru opuszczać Polski, co najwyżej może im się zdarzyć stukilometrowy przelot na południe lub zachód, zwłaszcza w srogie zimy.
Dlaczego myśliwi i działkowcy nie zawsze kochają sójki
Są tacy, którzy sójek nie lubią. Na przykład myśliwi. Jak się ptaszysko takiego uczepi w lesie, to lamentuje i skrzeczy wniebogłosy: właśnie w ten sposób sójki ostrzegają przed niebezpieczeństwem. Uciec przed ptakiem się nie da. Z polowania nici. Druga grupa wrogów to działkowcy. Narzekają, że im orzeszki zabierają, poziomki, jagody, plastikowe etykietki, sznurki, spinacze i że zjadają wróble i pokrzewki oraz plądrują gniazda innych ptaków. Trudno nie przyznać im racji.
W obronie sójek napiszę to samo, co kiedyś o srokach. Są piękne (trudno zaprzeczyć), niezwykle inteligentne i rodzaju żeńskiego
(nie tylko w naszym języku). Wniosek nasuwa się jeden – one muszą być niebezpieczne!
O zwierzętach opowiada dr Andrzej G. Kruszewicz, lekarz weterynarii, ornitolog, znawca ptasich obyczajów, autor wielu książek, dyrektor warszawskiego zoo
Zdjęcia: Shutterstock
Oprocowanie tekstu: Antonina Rzeszotarska z pomocą programu AI
FAQ – najczęstsze pytania o sójkę
Jak wygląda sójka?
Sójka jest ptakiem z rodziny krukowatych. Ma różowobrązowe upierzenie, ciemny ogon oraz czarno-białe elementy skrzydeł. Jej najbardziej charakterystyczną cechą są błękitne pióra z czarnymi prążkami widoczne na skrzydłach. Dzięki nim sójkę stosunkowo łatwo odróżnić od innych ptaków spotykanych w polskich lasach i parkach.
Co je sójka?
Sójka jest wszystkożerna, a jej dieta zmienia się w zależności od pory roku. Zjada między innymi żołędzie, nasiona, owoce, owady i inne bezkręgowce. Jesienią szczególnie ważne są dla niej żołędzie, które gromadzi w różnych kryjówkach jako zapasy.
Czy sójka odlatuje na zimę?
Zachowanie sójek jesienią i zimą nie jest jednakowe u wszystkich osobników. Część ptaków pozostaje na swoim terenie lub przemieszcza się w poszukiwaniu pokarmu, a podczas jesiennych wędrówek obserwowane są również dalsze migracje. Dlatego nie należy upraszczać tego do stwierdzenia, że wszystkie sójki zawsze pozostają przez cały rok dokładnie w tym samym miejscu.
Gdzie mieszka sójka?
Sójki są związane przede wszystkim z terenami zadrzewionymi. Można je spotkać w lasach liściastych i mieszanych, ale również w parkach, większych ogrodach i innych miejscach z dojrzałymi drzewami. Coraz częściej pojawiają się także w sąsiedztwie człowieka.
Czy sójka może pojawić się w ogrodzie?
Tak. Sójki odwiedzają większe ogrody, szczególnie jeśli w pobliżu znajdują się drzewa, krzewy lub większe kompleksy zieleni. Jesienią mogą pojawiać się tam podczas poszukiwania żołędzi, orzechów i innych nasion.
Jaki głos wydaje sójka?
Najbardziej charakterystyczny jest donośny, chrapliwy głos alarmowy. Sójka reaguje nim na pojawienie się potencjalnego zagrożenia i może w ten sposób alarmować również inne ptaki. Potrafi też naśladować odgłosy innych gatunków, między innymi ptaków drapieżnych.
Dlaczego mówi się, że sójka sadzi dęby?
Jesienią sójka zbiera żołędzie i ukrywa je w wielu miejscach jako zapasy pokarmu. Nie do wszystkich kryjówek później wraca. Pozostawione w ziemi żołędzie mogą wykiełkować, dlatego sójki uczestniczą w naturalnym rozsiewaniu dębów.
Czy sójka jest pod ochroną?
Tak. Sójka (Garrulus glandarius) jest w Polsce gatunkiem objętym ścisłą ochroną gatunkową. Nie należy niepokoić ptaków przy gniazdach, chwytać ich ani niszczyć miejsc lęgowych.
Czy sójka należy do krukowatych?
Tak. Choć jej kolorowe upierzenie może tego nie sugerować, sójka należy do rodziny krukowatych – tej samej grupy ptaków co kruk, wrona, sroka czy kawka. Podobnie jak inni przedstawiciele tej rodziny jest ptakiem inteligentnym i bardzo dobrze przystosowującym się do zmiennych warunków.
