Las jak sprzed tysiąca lat. Karpacki sekret objęty ochroną
KrajobrazLas przez wieki miał wiele imion i znaczeń – był schronieniem, świątynią, surowcem i tajemnicą. Dziś coraz rzadziej spotykamy jego pierwotne oblicze. Las Olbrzymów w Puszczy Karpackiej to jedno z miejsc, gdzie czas wciąż płynie wolniej.
Bór, puszcza, knieja – co naprawdę oznaczają te słowa?
Dziś las to po prostu las. Cieszymy się, gdy mamy go za płotem.
Dawniej miał o wiele więcej nazw: bór, puszcza, knieja, matecznik, młodnik, dąbrowa, brzezina, zagajnik, gaj, gęstwa, grąd, ostęp, łęg, regiel.
Każda oznaczała inny typ. Bór to las iglasty, często ubogi w runo; knieja jest duża i gęsta; puszcza jeszcze większa, dzika, pierwotna, człowiek w nią nie ingerował – mówi się na nią także głusza (bo z daleka od cywilizacji, odludna) albo las dziewiczy, bo podlega wyłącznie prawom przyrody.
Niestety takich lasów w Polsce i Europie prawie już nie ma.
Buczyny UNESCO i ślady dawnych puszcz
W 2021 roku na listę UNESCO zostały wpisane chronione buczyny o charakterze pierwotnym, które znajdują się w Bieszczadzkim Parku Narodowym, fragmenty lasów o charakterze pierwotnym zachowały się też w Puszczy Białowieskiej. Matecznik to część najstarsza, gdzie rosną drzewa dojrzałe i wiekowe (to z niej wyszedł niedźwiedź w „Panu Tadeuszu”; gdyby w niej siedział, to by się o nim Wojski nie dowiedział). W dąbrowie spotkamy głównie dęby, w malowniczej brzezinie brzozy, w olszynie olchy, w jaworzynie – jawory, w buczynie – buki. Ich ślady znajdujemy dziś często w nazwach miejscowości. Zagajnik to kępa drzew na otwartej przestrzeni, gaj – zadbany, często specjalnie sadzony; młodnik to młody las. Gęstwa – las trudny do przejścia; ostęp jest nieprzebyty; grąd żyzny i liściasty; łęg rośnie na mokradłach, często rozlewiskach rzek; regiel – na stromym stoku gór (dolny – jest siedliskiem buków, górny – świerków).
Las jako świątynia i schronienie
Ludzie od wieków czcili drzewa, bo chroniły ich przed niebezpieczeństwem, zapewniały materiał na dom, obdarzały cieniem, owocami, karmiły pszczoły dające miód. Słowianie lasy i gaje traktowali jako miejsca spotkań z bóstwami, my też lubimy ochłonąć wśród starych drzew. Dlatego tak cenne są pomysły obejmowania ich ochroną.
Zobacz koniecznie: Spacery po lesie - dlaczego warto spędzać czas w lesie dla swojego zdrowia?
Niedawno Inicjatywa Dzikie Karpaty ogłosiła, że – po roku negocjacji z Lasami Państwowymi – Las Olbrzymów na terenie Nadleśnictwa Krasiczyn, w którym rosną potężne buki, jodły i dęby, zostanie rezerwatem. Będzie miał 52 hektary plus otulinę. Brawo!
Las Olbrzymów – czym jest i dlaczego ma znaczenie przyrodnicze?
Las Olbrzymów w Nadleśnictwie Krasiczyn to fragment starodrzewu o cechach zbliżonych do lasu naturalnego, położony w obrębie Puszczy Karpackiej. Rosną tu wielowiekowe buki zwyczajne (Fagus sylvatica), jodły pospolite (Abies alba) i dęby szypułkowe (Quercus robur) osiągające imponujące obwody pni oraz wysokość przekraczającą 40 metrów. Tego typu drzewostan charakteryzuje się wielopiętrową strukturą, obecnością martwego drewna w różnych stadiach rozkładu oraz naturalnym odnowieniem bez sztucznych nasadzeń. W języku ekologii mówimy o wysokiej ciągłości ekologicznej – oznacza to, że las przez dziesięciolecia, a czasem stulecia, rozwijał się bez radykalnych przekształceń. Takie obszary stanowią siedlisko dla gatunków wskaźnikowych starych lasów, w tym dzięciołów, muchołówek oraz bezkręgowców saproksylicznych związanych z martwym drewnem.
Dlaczego stare lasy są kluczowe dla klimatu i bioróżnorodności?
Stare lasy, określane jako starodrzew lub lasy o charakterze pierwotnym, odgrywają istotną rolę w magazynowaniu węgla organicznego oraz stabilizowaniu lokalnego mikroklimatu.
W porównaniu z młodymi drzewostanami gospodarczymi akumulują większe zasoby węgla zarówno w biomasie nadziemnej, jak i w glebie.
Obecność dużych drzew, martwego drewna oraz zróżnicowanej struktury pionowej zwiększa odporność ekosystemu na susze, wichury i gradacje owadów.
Z perspektywy ochrony przyrody Las Olbrzymów stanowi przykład obszaru o wysokiej wartości przyrodniczej i referencyjnej – może być punktem odniesienia dla badań nad naturalną dynamiką lasu w Karpatach. W warunkach, gdy rezerwaty przyrody zajmują w Polsce około 0,6% powierzchni kraju, każdy zachowany fragment starodrzewu ma znaczenie strategiczne dla ochrony bioróżnorodności oraz realizacji celów klimatycznych.
Nie trzeba być leśnikiem ani aktywistą, żeby docenić takie miejsce. Wystarczy wejść między te drzewa i chwilę pochodzić bez słuchawek w uszach. W Lasie Olbrzymów perspektywa się zmienia – człowiek nagle przestaje być największy w kadrze. To dobry reset dla głowy przyzwyczajonej do ekranów i powiadomień.
Tekst: Joanna Halena & Antonina Rzeszotarska
Zdjęcia: Shutterstock
